Skórę najlepiej oglądać regularnie, raz w miesiącu, a nie tylko po wakacjach. Gdy znamy wygląd swoich znamion, łatwiej zauważyć nową plamkę albo zmianę koloru, kształtu czy wielkości pieprzyka.

Czerniak wcześnie wykryty ma lepsze rokowanie

W najnowszym opublikowanym zestawieniu Krajowego Rejestru Nowotworów, obejmującym 2023 rok, odnotowano w Polsce 4 458 nowych przypadków czerniaka skóry. Nowotwór może rozwijać się szybko i dawać przerzuty, dlatego duże znaczenie ma wczesne rozpoznanie. Zmiany wykryte na początkowym etapie zazwyczaj leczy się chirurgicznie, a rokowanie jest wtedy znacznie lepsze.

Jednym z głównych czynników ryzyka jest promieniowanie ultrafioletowe pochodzące ze słońca i lamp w solarium. Ryzyko zwiększają zwłaszcza oparzenia słoneczne, również te przebyte w dzieciństwie. Promieniowanie UV oddziałuje na skórę także wtedy, gdy nie dochodzi do oparzenia, dlatego ochrony przeciwsłonecznej potrzebujemy również podczas pracy w ogrodzie, spaceru czy uprawiania sportu.

Kontrola po wakacjach nie służy więc do szukania wyłącznie tych zmian, które powstały latem. Czerniak może rozwinąć się w obrębie istniejącego znamienia lub na wcześniej niezmienionej skórze. Trzeba więc zwracać uwagę na stare pieprzyki oraz nowe plamy i guzki.

ABCDE: pięć cech, które wymagają uwagi

Reguła ABCDE porządkuje cechy najczęściej spotykane w podejrzanych zmianach barwnikowych:

● A – asymetria. Jedna połowa znamienia różni się kształtem od drugiej.
● B – brzegi. Granice zmiany są nierówne, poszarpane, słabo widoczne albo miejscami zlewają się z otaczającą skórą.
● C – kolor. W obrębie jednego znamienia występuje kilka barw lub odcieni, na przykład brąz, czerń, czerwień, biel lub kolor niebieskawy.
● D – średnica. Czujność powinny wzbudzić zwłaszcza zmiany o średnicy przekraczającej 5 mm. Czerniak może być jednak mniejszy, dlatego sam rozmiar nie przesądza o rozpoznaniu.
● E – ewolucja. Znamię rośnie, grubieje, zmienia kształt lub kolor. Niepokojące są też nowe objawy: świąd, krwawienie, owrzodzenie albo nawracający strupek.

ABCDE nie jest domowym testem na czerniaka. Zmiana nie musi spełniać wszystkich pięciu kryteriów, żeby wymagała zbadania. Szczególnie ważne jest to, co dzieje się z nią w czasie.

Pomaga również zasada „brzydkiego kaczątka”. U większości osób znamiona są do siebie podobne pod względem koloru, wielkości i kształtu. Jeśli jedno wyraźnie odstaje od pozostałych, powinien obejrzeć je lekarz – nawet gdy nie pasuje dokładnie do opisu ABCDE.

Partnerem artykułu jest DoktorPlus.pl, gdzie konsultacji online udzielają także dermatolodzy. Przed rozmową z lekarzem przygotuj zdjęcie znamienia, zanotuj, które cechy ABCDE wzbudziły wątpliwość, i zapisz, kiedy zmiana została zauważona.

Jak dokładnie obejrzeć całe ciało

Samokontrolę najlepiej przeprowadzić w dobrze oświetlonym pomieszczeniu, przed dużym lustrem. Małe lusterko ułatwi obejrzenie pleców, karku i tylnej części nóg. Można też poprosić bliską osobę o sprawdzenie miejsc, których samemu nie da się dokładnie zobaczyć.

Oglądanie twarzy, ramion i brzucha nie wystarczy. Zmiany mogą pojawić się również:

● na skórze głowy i za uszami,
● na plecach, pośladkach i w pachwinach,
● na dłoniach, podeszwach stóp i między palcami,
● w okolicy paznokci oraz pod płytką paznokciową.

Jeżeli trudno ocenić, czy znamię się zmienia, można zrobić mu wyraźne zdjęcie w świetle dziennym. Kolejne fotografie powinny powstawać z podobnej odległości, z linijką obok zmiany. Zdjęcia wykonane w porównywalnych warunkach ułatwiają sprawdzenie wyglądu znamienia po kilku tygodniach, ale nie zastępują badania lekarskiego.

Kto wymaga regularnej kontroli dermatologicznej

Czerniak może wystąpić u każdego, choć u części osób ryzyko jest wyższe. Do tej grupy należą między innymi osoby:

● o jasnej skórze, jasnych lub rudych włosach, piegach i skłonności do oparzeń,
● z licznymi albo nietypowymi znamionami,
● po przebytym czerniaku lub innym nowotworze skóry,
● z czerniakiem rozpoznanym u bliskiego krewnego,
● które doznały licznych oparzeń słonecznych albo korzystają z solarium,
● które przyjmują leki obniżające odporność, na przykład po przeszczepieniu narządu.

Częstotliwość kontroli powinien ustalić dermatolog na podstawie indywidualnego ryzyka. U osób z licznymi znamionami przydatna bywa dokumentacja fotograficzna całego ciała i porównawcza dermatoskopia.

Podejrzane znamię: zdjęcie nie zastąpi dermatoskopii

Niepokojącej zmiany nie należy samodzielnie usuwać, przypalać ani miesiącami obserwować w nadziei, że zniknie. Dermatolog ogląda ją dermatoskopem, który pozwala ocenić struktury niewidoczne gołym okiem. Jeśli obraz budzi podejrzenie, lekarz może zalecić chirurgiczne usunięcie zmiany. Ostateczne rozpoznanie ustala się na podstawie badania histopatologicznego pobranego materiału.

Zdjęcia można omówić z dermatologiem online za pośrednictwem DoktorPlus.pl. Przed konsultacją należy przygotować fotografię całej okolicy skóry oraz zbliżenie zmiany z widoczną skalą. Lekarz zapyta między innymi o czas pojawienia się znamienia, jego wcześniejszy wygląd, tempo zmian oraz czerniaka w rodzinie. Na podstawie rozmowy i fotografii może wskazać, czy potrzebna jest pilna dermatoskopia lub wizyta stacjonarna, ale nie potwierdzi ani nie wykluczy czerniaka wyłącznie na podstawie zdjęcia. Teleporada nie powinna opóźniać dermatoskopii, jeśli znamię szybko rośnie, zmienia kształt lub kolor, krwawi albo ma inne cechy ABCDE.

Na wizytę nie trzeba czekać, aż zmiana osiągnie określony rozmiar. Nowe znamię, szybki wzrost, zmiana koloru lub kształtu, samoistne krwawienie i owrzodzenie są wystarczającymi powodami do konsultacji. Podczas samokontroli porównaj znamię ze zdjęciem wykonanym miesiąc wcześniej oraz z pozostałymi znamionami. Zmiana wyglądu albo wyraźna odmienność są powodem do konsultacji.

________________________________________

Materiał ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje badania ani konsultacji lekarskiej.
Źródła:

● Krajowy Rejestr Nowotworów, „Nowotwory złośliwe w Polsce w 2023 roku”
● Narodowy Portal Onkologiczny – czerniak
● Narodowy Portal Onkologiczny – objawy czerniaka
● Narodowy Portal Onkologiczny – diagnostyka czerniaka skóry
● Narodowy Portal Onkologiczny – metody zapobiegania