Muzeum Szkuty i Urzecza w Czersku powstanie w sąsiedztwie miejsca odkrycia cennego wraku. Nieruchomość pod budowę w 2025 r. nabył samorząd województwa mazowieckiego. 

– Placówka będzie miejscem prezentacji i ochrony jednego z najcenniejszych odkryć archeologicznych związanych z historią żeglugi, a zarazem ważnym ośrodkiem popularyzacji dziedzictwa kulturowego Urzecza. Ze względu na rozmiary statku budynek przeznaczony do jego prezentacji musi być odpowiednio zaprojektowany i uwzględniać wiele funkcji. Projekt powinien obejmować także zagospodarowanie terenu wokół obiektu – podkreśla marszałek Adam Struzik. 

Założenia projektu

Nowo powstający obiekt ma w sposób angażujący łączyć funkcje wystawiennicze, edukacyjne i badawcze. Będzie on wizytówką turystyczną i kulturalną regionu, integrując pamięć o dawnych flisakach i handlu wiślanym z architekturą wpisaną w malowniczy krajobraz doliny Wisły. 

– Czersk i Urzecze mają niezwykłą historię, której ważną częścią jest Wisła i związane z nią tradycje. Chcemy, aby Muzeum Szkuty i Urzecza stało się miejscem, które tę historię przywróci współczesnym mieszkańcom i turystom – w atrakcyjny, nowoczesny i angażujący sposób. To będzie wyjątkowa wizytówka Mazowsza i kolejny powód, by odwiedzić Czersk – mówi Anna Brzezińska, członkini zarządu województwa mazowieckiego.

Sąd konkursowy będzie brał pod uwagę m.in. atrakcyjność i oryginalność proponowanych rozwiązań architektonicznych i zagospodarowania terenu, efektywność i zasadność rozwiązań przestrzenno-funkcjonalnych i programowych budynku i zagospodarowania, trafność wpisania obiektu w istniejący kontekst urbanistyczny oraz powiązania kompozycyjne, funkcjonalne, widokowe i komunikacyjne z otoczeniem. 

– Sądzimy, że największym wyzwaniem jest lokalizacja muzeum. Teren, na którym zaplanowano inwestycję, jest niezwykle atrakcyjny, a zarazem niełatwy ze względu na topografię, sąsiedztwo doliny Wisły oraz zamku i kościoła w Czersku. Uczestnicy konkursu będą musieli wykazać się dużą wrażliwością przestrzenną, aby nie zatracić obecnych walorów krajobrazowych, przyrodniczych i historycznych miejsca przy wpisywaniu nowego obiektu w tak atrakcyjnej, a zarazem wymagającej przestrzeni – zaznacza prof. dr hab. inż. arch. Bolesław Stelmach, przewodniczący sądu konkursowego.

Ocenie będą podlegać również rozwiązania uwzględniające potrzeby osób ze szczególnymi potrzebami i rozwiązania proekologiczne zastosowane zarówno w budynku, jak i w zagospodarowaniu terenu. Dodatkowo sąd konkursowy oceni realność i efektywność ekonomiczną proponowanych rozwiązań, w szczególności w kontekście kosztów realizacji inwestycji, a także jej późniejszego użytkowania i utrzymania. 
Architekci stają przed zadaniem rozplanowania przestrzeni, w której znajdą się m.in.:

• Sala Szkuty Czerskiej: serce muzeum zaprojektowane specjalnie dla statku wiślanego o wymiarach około 30 metrów długości i ponad 7 metrów szerokości. Konstrukcja zostanie odbudowana z wielkogabarytowych, oryginalnych elementów, w tym klepek dna o długości wynoszącej nawet kilkanaście metrów;
• Ekspozycja Urzecze: jej celem jest syntetyczne ukazanie fenomenu nadwiślańskiego mikroregionu Urzecza. Wystawa będzie miała charakter podróży w czasie – od śladów najstarszego osadnictwa z górnego paleolitu, przez mezolit, neolit, epokę brązu, okres wpływów rzymskich i średniowiecze, aż po czasy nowożytne; 
• obsługa zwiedzających: nowoczesny punkt informacyjno-kasowy i sklep muzealny;
• działalność naukowo-popularyzatorska i edukacyjna: przestrzeń mieszcząca m.in. Centrum Edukacji przeznaczone do prowadzenia warsztatów dla dzieci, młodzieży i dorosłych;
• zaplecze badawcze i administracyjne: specjalistyczne pracownie służące do opracowania zbiorów, zabezpieczające bieżącą pracę naukową muzealników, a także biura.

– Muzeum umożliwi prezentację zabytkowej szkuty wiślanej z końca XV w. Zabytek ten jest już od ponad 5 lat konserwowany przez pracownię konserwacji drewna archeologicznego naszego muzeum. Wraz z postępem prac poszczególne elementy statku będą składane na miejscu docelowej ekspozycji w muzeum w Czersku – zaznacza dr Wojciech Brzeziński, dyrektor Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. – Ponadto przewidujemy stworzenie przestrzeni otwartej, poniżej skarpy, na której mieścić się będzie budynek muzeum. Będą tam mogły odbywać się pokazy archeologii eksperymentalnej, festyny oraz pikniki – dodaje.

O szkucie czerskiej

Szkuta czerska to pierwszy odkryty w Polsce tak dobrze zachowany i tak duży średniowieczny statek służący do spławu zboża. Łódź została zbudowana pod koniec XV w. Jej rozmiar robi wrażenie – ponad 30 metrów długości i ponad 7 metrów szerokości. Obsługiwało ją aż 20 flisaków. Prawdopodobnie statek był używany przez ponad 60 lat. Podobnych do szkuty obiektów, które są eksponowane w muzeach, nie ma zbyt wielu. Tak duże statki są rzadko wydobywane głównie ze względu na wysokie koszty i utrudnioną logistykę.

Szkutę odkryto w 2009 r. nieopodal zamku Książąt Mazowieckich w Czersku. Została wydobyta w 2018 r. Wrak statku rzecznego znajdował się w dawnym starorzeczu stanowiącym niegdyś spławną odnogę głównego nurtu Wisły. Do czasu jego odkrycia wiedza o jednostkach pływających w tamtym czasie po Wiśle pochodziła głównie z rycin i obrazów. Obecnie trwają prace konserwacyjne nad tym niezwykłym obiektem w Pracowni Konserwacji Drewna Państwowego Muzeum Archeologicznego w Rybnie.